W Górach Sowich, kilka kilometrów od Głuszycy, pod masywem góry Osówka kryje się rozległy system podziemnych korytarzy i hal wykutych w skale przez III Rzeszę. To część tajemniczego projektu Riese, który do dziś budzi kontrowersje i rodzi pytania bez odpowiedzi. Kilometry tuneli, monumentalne betonowe konstrukcje i historia tysiący więźniów obozów koncentracyjnych zmuszanych do pracy w nieludzkich warunkach – to wszystko można zobaczyć podczas wizyty w tym miejscu.

Kompleks nigdy nie został ukończony, a Niemcy przed wycofaniem się zniszczyli dokumentację i zablokowali część korytarzy. Nikt do końca nie wie, co miało powstać w tych halach.

Historia projektu Riese i budowa podziemnego kompleksu

Kiedy alianci zaczęli intensywnie bombardować niemieckie fabryki zbrojeniowe w 1942 roku, a front wschodni zaczął się cofać, Hitler podjął decyzję o budowie gigantycznych podziemnych obiektów na bezpiecznym terenie Dolnego Śląska. Góry Sowie stały się miejscem realizacji projektu o kryptonimie Riese – Olbrzym. W 1943 roku jednocześnie rozpoczęto prace w siedmiu lokalizacjach rozmieszczonych wokół masywu Włodarza.

Osówka to drugi co do wielkości kompleks w całym projekcie, ale pod względem wykończenia obiektów naziemnych – najlepiej zachowany. Budowano go przez wysadzanie skał i wykuwanie korytarzy, które później betonowano. Urobek wywożono i wykorzystywano jako tłuczeń drogowy. Do pracy zmuszano więźniów z pobliskich obozów – Gross-Rosen i jego filii.

Projekt Riese był jedną z najdroższych inwestycji III Rzeszy, a mimo to nigdy nie został ukończony. Część dokumentacji celowo zniszczono przed wycofaniem się Niemców, co do dziś podsyca teorie o ukrytych, zablokowanych częściach kompleksu.

Spekulacji na temat przeznaczenia podziemnych hal jest wiele. Mówi się o fabrykach broni, produkcji rakiet, a nawet pracy nad bombą atomową. Pewne jest jedno – skala przedsięwzięcia była ogromna, a warunki pracy więźniów dramatyczne.

Co można zobaczyć w Podziemnym Mieście Osówka

Udostępniona do zwiedzania część kompleksu to kilometry podziemnych korytarzy na różnym etapie zaawansowania. W niektórych miejscach widać surową skałę z otworami po wierceniu, gdzie prace dopiero się rozpoczęły. Gdzie indziej – wybetonowane ściany, systemy wentylacyjne i wartownie z okienkami strzelniczymi oraz wyrzutniami granatów.

Najbardziej imponującym elementem jest ogromna hala wykuta 50 metrów pod powierzchnią góry Osówka. Ma 10 metrów wysokości i zachowały się w niej oryginalne szalunki drewniane z czasów budowy. To właśnie te przestrzenie miały być sercem całego kompleksu, choć ich dokładne przeznaczenie pozostaje tajemnicą.

Na trasie znajduje się wystawa uzbrojenia z II wojny światowej – broń różnych armii, pojazdy terenowe, narzędzia górnicze używane podczas budowy. W zalanych wodą korytarzach zamontowano podświetlenie, które tworzy niesamowitą atmosferę. Część chodników komunikacyjnych ma górne kanały technologiczne – widać tu przemyślaną logistykę całego przedsięwzięcia.

Trasy zwiedzania – od multimedialnej po ekstremalną

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie z przewodnikiem. Główna trasa multimedialna to najbardziej rozbudowana opcja – na podziemnej trasie czekają hologramy, filmy dokumentalne, zdjęcia 3D i profesjonalne wystawy. Wszystko przy świetle lamp stacjonarnych, z dokładnym komentarzem przewodnika. Ta trasa zdobyła w 2021 roku tytuł Audiowizualnego Projektu Roku w kategorii edukacja.

Dla tych, którzy chcą poczuć klimat pierwszych eksploracji kompleksu, dostępna jest trasa ekstremalna. Cała wycieczka odbywa się tylko przy świetle latarek. Dodatkowo można przeprawić się łódką i przejść po drewnianych kładkach przez północne korytarze – te najbardziej surowe i nieukończone części kompleksu. Trasa ekstremalna dostępna jest we wtorki, czwartki i soboty od godziny 16:00 jako dodatek do trasy multimedialnej.

Jest też specjalna trasa dla dzieci – spacer z przewodnikiem łączy zwiedzanie podziemi z lekcją historii i przyrody. Dzieci czują się jak prawdziwi odkrywcy, a forma przekazu jest dostosowana do młodszych odbiorców.

W podziemiach panuje stała temperatura około 8-10 stopni Celsjusza i wysoka wilgotność. Niezależnie od pogody na zewnątrz, w środku jest chłodno i miejscami mokro.

Dla kogo jest Osówka

To miejsce działa na wyobraźnię zarówno miłośników historii, jak i osób szukających nietypowych atrakcji. Skala inżynieryjnego przedsięwzięcia robi wrażenie nawet na tych, którzy niespecjalnie interesują się II wojną światową. Monumentalne hale wykute w skale, kilometry korytarzy, przemyślana konstrukcja – to wszystko pokazuje, jak ogromne zasoby włożono w ten projekt.

Rodziny z dziećmi też znajdą tu coś dla siebie, zwłaszcza jeśli wybiorą trasę dedykowaną najmłodszym lub standardową multimedialną. Warto jednak pamiętać, że niektóre fragmenty historii są ciężkie – opowieści o więźniach i warunkach ich pracy nie należą do łatwych tematów. Dzieci bojące się ciemności powinny mieć własne latarki – to doda im pewności siebie.

Trasa ekstremalna to propozycja dla tych, którzy chcą bardziej surowego doświadczenia. Przeprawa łódką przez zalane korytarze i wędrówka po kładkach przy świetle latarek – to już bardziej przygoda niż standardowe zwiedzanie muzeum.

Praktyczne informacje – ceny, godziny, dojazd

Kompleks Osówka jest otwarty cały rok, od poniedziałku do niedzieli. Zwiedzanie odbywa się o pełnych godzinach. Główna trasa multimedialna dostępna jest od 10:00 do 16:30 bez rezerwacji – wystarczy przyjechać na miejsce. Trasa ekstremalna wymaga wcześniejszego ustalenia terminu i jest dostępna w wybrane dni tygodnia od 16:00.

Bilet na trasę ekstremalną kosztuje 45 złotych. Ceny pozostałych tras najlepiej sprawdzić bezpośrednio w obiekcie lub telefonicznie pod numerem 74 845 62 20, ponieważ mogą się różnić w zależności od sezonu i wybranej opcji zwiedzania.

Dojazd do Osówki prowadzi drogą asfaltową przez Głuszycę, Kolce i Sierpnicę. Nawigacje GPS często proponują alternatywne, wąskie i kręte drogi – lepiej ich unikać i trzymać się głównej trasy przez wymienione miejscowości. Na miejscu są trzy bezpłatne parkingi oraz bezpłatne toalety dostępne w godzinach 9:00-19:00.

Ile czasu zarezerwować i co zabrać ze sobą

Standardowa trasa multimedialna trwa około godziny, czasem nieco dłużej w zależności od wielkości grupy i ilości pytań. Warto jednak zarezerwować więcej czasu – przynajmniej 1,5-2 godziny, żeby spokojnie obejrzeć wystawy naziemne i okolicę. Trasa ekstremalna to dodatkowe 45 minut do godziny.

Ubranie to kwestia kluczowa. W podziemiach jest chłodno (8-10 stopni) i wilgotno przez cały rok. Latem, gdy na zewnątrz jest 25 stopni, w środku nadal panuje chłód. Potrzebna jest kurtka lub bluza, a obuwie powinno być wygodne i najlepiej wodoodporne – miejscami jest mokro i ślisko. Sandały czy klapki to zły pomysł.

Dla dzieci bojących się ciemności warto spakować własną latarkę. Nawet na trasie multimedialnej ze stacjonarnym oświetleniem są miejsca słabiej doświetlone, a latarka w ręku daje dziecku poczucie kontroli nad sytuacją.

Kompleks Osówka został otwarty dla turystów w 1996 roku. Od tego momentu zainteresowanie projektem Riese stale rośnie – powstają filmy dokumentalne, książki, a ekipy filmowe wykorzystują podziemia jako niezwykłą scenografię.

Osówka w kontekście innych obiektów Riese

Projekt Riese obejmował siedem głównych lokalizacji w Górach Sowich. Oprócz Osówki do zwiedzania udostępniono kompleks Rzeczka w Walimiu (od 1994 roku) oraz podziemia pod zamkiem Książ, gdzie prawdopodobnie planowano schron dla Hitlera. Pozostałe kompleksy – Włodarz, Jugowice Górne, Soboń i Sokolec – nie są dostępne turystycznie lub są w znacznie gorszym stanie.

Osówka wyróżnia się najbardziej zaawansowanym stanem wykończenia obiektów naziemnych i najlepszym przygotowaniem do zwiedzania. W 2007 roku zdobyła II miejsce w konkursie „Hit Lata” organizowanym przez Międzynarodowe Targi Polska, ustępując jedynie produktowi turystycznemu ze Słowacji. Otrzymała też Certyfikat Polskiej Organizacji Turystycznej.

Dla osób zainteresowanych tematyką podziemnych kompleksów warto rozważyć zwiedzenie kilku obiektów – każdy ma nieco inny charakter i pokazuje różne etapy realizacji projektu Riese. Osówka daje jednak najbardziej kompletny obraz skali przedsięwzięcia i pozwala zobaczyć zarówno surowe, nieukończone korytarze, jak i zaawansowane konstrukcje betonowe.

Kontakt: Podziemne Miasto Osówka, ul. Świerkowa 29d, Sierpnica, 58-340 Głuszyca, tel. 74 845 62 20, e-mail: [email protected]